در جملهء اعضا پديد آمد ، و حقيقت حيوان اين است . و اين جمله در يك ماه ديگر بود . عناصر و طبايع و معدن و نبات و حيوان در چهار ماه تمام شدند ، هر يك در ماهى . و بعد از حيوان چيزى ديگر نيست ، حيوان در آخرت است . « وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ » . فصل هفتم در بيان حواس ده‌گانه پنج اندرونى و پنج بيرونى 1 ( 10 ) بدانكه روح نفسانى كه در دماغ است مدرك و محرّك است ، و ادراك او بر دو قسم است : قسمى در ظاهر و قسمى در باطن . باز آنچه در ظاهر است پنج قسمت است و آنچه در باطن هم پنج قسم است : يعنى حواس ظاهر پنج است ، سمع و بصر و شم و ذوق و لمس ؛ و حواس باطن هم پنج است ، حس مشترك و خيال و وهم و حافظه و متصرّفه . و خيال خزانه‌دار حسّ مشترك است ، و حافظه خزانه‌دار وهم است 61 . حسّ مشترك مدرك صور محسوسات است ، و وهم مدرك معانى محسوسات است ، يعنى حسّ مشترك شاهد را درمىيابد ، و هم غايب را . هرچه حواسّ بيرونى درمىيابند ، آن جمله را حسّ مشترك درمىيابد ، و آن جمله در حسّ مشترك جمع‌اند ، و حسّ مشترك را از جهت اين حس مشترك گفته شد ، يعنى مسموعات و مبصرات و مشمومات و مذوقات و ملموسات در حسّ مشترك جمع‌اند . و وهم معنى دوستى را در دوست و معنى دشمنى را در دشمن درمىيابد ؛ و متصرّفه آن است كه در مدركاتى كه مخزون‌اند در خيال تصرّف مىكند به تركيب و تفصيل . فصل هشتم در بيان قوّهء محرّكه ( 11 ) بدانكه قوّت محركه هم بر دو قسمت است ، باعثه و فاعله : باعثه آن است كه چون صورت مطلوب يا مهروب ، در خيال پيدا آيد داعى و باعث قوّت فاعله گردد بر تحريك . و قوّت فاعله آن است كه محرّك اعضاست ، و حركت اعضا از وى است . و اين قوت فاعله مطيع و فرمان‌بردار قوّت باعثه است و قوّت باعثه كه داعى و باعث قوّت فاعله است بر تحريك ، از جهت دو غرض است : يا از جهت جذب منفعت و حصول